De nieuwe verkiezingsleus van de VVD? Nepnieuws?

Het was het laatste: een ludieke reactie compleet met VVD-logo ging afgelopen weekend rond op social media op de aankondiging van premier Rutte dat de VVD echt, maar dan ook absoluut echt niet met de PVV gaat regeren.

‘Jaa, jaa!’ dacht iedereen.

Maar deze alternatieve VVD-slogan staat ook voor iets anders: het is een metafoor voor hoe mensen zich tegenwoordig voelen als ze naar overheden, instellingen en bedrijven kijken.

Wat is de reden dat de consument, de burger, zo argwanend is? Waarom hebben mensen geen vertrouwen meer in de instituten die de samenleving vorm en inhoud geven, in de wetenschappers en de artsen die over onze gezondheid waken, en in de bedrijven die bijdragen aan onze welvaart?

Neem ons voedsel. Miljoenen keren per dag worden er producten uit het schap gepakt en gaat er eten over de toonbank. In blind vertrouwen stoppen we producten in onze mond die vaak over afstanden van honderden zo niet duizenden kilometers zijn aangevoerd en door ontelbare handen zijn gegaan.

We hebben niet voor niets instanties in het leven geroepen om controle te houden. En we vertrouwen erop dat die instanties in samenwerking met wetenschappers, artsen, politici en consumentenorganisaties strenge veiligheids- en kwaliteitsnormen hanteren en uitwassen aan de kaak stellen. We zijn er gezonder door geworden, leven langer en dat ook nog in grotere luxe.

Verdacht

Maar nu is voedsel verdacht. Er is een deuk ontstaan in dat vertrouwen, hoe komt dat en is het terecht? Er worden fouten gemaakt, natuurlijk, en als er soms niet op tijd ingegrepen wordt, met dodelijke gevolgen. Maar zet dat eens af tegenover de miljoenen, zo niet miljarden, transacties die wel goed gaan!

Waarom is dat in de perceptie van de consument dan anders? Waarom denken we steeds vaker dat iets niet te vertrouwen is, dat het slecht of gemanipuleerd is? En het beperkt zich niet alleen tot ons voedsel, we wantrouwen wetenschappers, artsen en vooral de politiek.

Dat wantrouwen wordt gevoed door de eindeloze beschikbaarheid van makkelijk toegankelijke én te verspreiden informatiebronnen. En ironisch genoeg is er hier géén sprake van wantrouwen; we raadplegen die bronnen gretig en vertrouwen informatie waarvan we de herkomst en betrouwbaarheid niet kennen.

Angst

Het is een wonder dat ik hier nog sta te praten als ik al die artikelen en boekjes met niet uit te roeien mythes over E-nummers moet geloven. Maar ja, eng is het wel, al die verplichte, maar goed bedoelde, informatie op verpakkingen en in bijsluiters. En er is altijd wel iemand die overtuigend weet te vertellen dat je in weerwil van allerlei wetenschappelijke onderzoeken door de bliksem getroffen wordt als je bij bepaalde producten in de buurt komt. Ja, van te véél water drinken kan je ook dood gaan, maar moeten we het daarom verbieden?

En net zo makkelijk vergeten we even dat honderden kinderen dankzij inentingen geen nare ziektes met blijvende gezondheidsproblemen hebben opgelopen, want op internet kan je vinden dat je van diezelfde inentingen autistisch wordt. Vooral niet doen dus die prikken! ‘Wetenschap is ook maar een mening’ is de mantra.

Al die informatie heeft één ding gemeen: het speelt in op angst. De angst voor het onbekende wordt aangewakkerd en uitgebuit, en zelden gestaafd aan wetenschappelijk onderzoek.

Van hype naar hype

En de reguliere media, de van oudsher betrouwbare journalistiek? Die vaart mee. Zeggen dat het allemaal wel goed gaat, dat verkoopt niet. Natuurlijk probeert de journalistiek wel een level playing field te bieden met voor- en tegengeluid, maar het vertrouwen is inmiddels al geschaad.

We gaan van hype naar hype, aangejaagd door zelfverklaarde ervaringsdeskundigen die ronddolen op het internet. Want wat je zelf opzoekt en ontdekt vertrouw je eerder dan wat je in de krant leest, journalisten zeggen ook maar wat, toch? Da’s ook maar een mening!  Politici als Trump en Wilders spelen daar handig op in. Zij hebben de oude media niet meer nodig voor het uitdragen van hun boodschap en zien journalisten als lastige strontvliegen.

De bedrijven en organisaties die het slachtoffer zijn van wantrouwen, vooroordelen en misverstanden, worden defensief en komen in een vicieuze cirkel van ontkenning en tegenspreken terecht. Het is vechten tegen de bierkaai.

Wij van WC-Eend

Oplossingen graag! Is branded content de holy grail? De opvolger van de ouderwetse reclame?Steeds meer bedrijven experimenteren met branded content om hún kant van het verhaal te vertellen. In betaalde media en via eigen kanalen.

Maar werkt het? Werkt het goed genoeg? Hoe voorkom je het ‘Wij van WC-Eend adviseren WC-Eend’-effect? Ook hier krijgen ze te maken met het ‘deze keer kunt u ons echt vertrouwen’ cynisme van de consument.

Volgens mij liggen er kansen voor de journalistiek om het eigen verdienmodel nieuw leven in te blazen. En voor bedrijven om hun geloofwaardigheid terug te krijgen. Er is veel expertise en kennis bij bedrijven die nu niet gedeeld wordt. Informatie waar journalisten hun voordeel mee kunnen doen. En de kritische consument zit er nog op te wachten ook, als je het goed doet.

Pseudo-journalistiek jasje

Niemand kan om eerlijkheid heen. Leg uit wat je doet en waarom je dat doet. En wees open over wat je doet dat je liever niet meer zou doen maar nu eenmaal, nog, niet anders kan doen. 

Het bedrijfsleven en de journalistiek kunnen elkaar versterken. Want als branded content niet in staat is de veren van ‘reclame in een pseudo-journalistiek jasje’ van zich af te schudden, dan is het straks een lege huls en heeft het zichzelf de das omgedaan.

Jan Kuitenbrouwer bedankte Donald Trump en zijn perschef dinsdag in de NRC. Want nu is weer echt duidelijk wat de journalistiek moet doen: niet opschrijven wat politici zeggen, maar onderzoeken wat ze doen. Gooi een doek over de vogelkooi van de politiek, is zijn advies aan de journalistiek. Ik zou daar aan willen toevoegen; doe dat ook voor het bedrijfsleven en de reclame die de vraag maar blijft aanwakkeren. En hou vooral je tech-columnisten in bedwang, stop met het aanjagen van verwachtingen en surf niet mee van hype naar hype.

Dit is de tekst van de inleiding van Astrid woensdag bij het nieuwjaarsdebat van het KIM Forum voor reflectie op journalistiek

Comment